Ullmann om skuld

Den siste veka blei det annonsert at Linn Ullmann og Geir Gulliksen er dei norske nominerte forfattarane til Nordisk Råds Litteraturpris, ein pris som heng ganske høgt. Gulliksen for romanen «Historie om et ekteskap», som eg har lånt og gler meg til å lesa! På leselista står også «De urolige» av Linn Ullmann, der ho har skrive ei historie om ein kunstnarfamilie og eit rotlaust barn med to verdsberømte foreldre. Faren Ingmar Bergman og mora Liv Ullmann er ikkje direkte nemnt med namn i romanen, men det er nok den erfaringa frå samlivet med dei to Linn Ullmann har tatt med seg i romanen.

Når Linn Ullmann snakkar om skuld, så er det ikkje med bakgrunn i den siste romanen, men fordi ho blei hanka inn i ein serie som Dag og Tid hadde for nokre år sidan der dei stilte dei store spørsmåla; om sorg, skam, soning, synd og skuld. Det er jo snart påske også, så la oss lytta til kva Linn Ullmann seier om skuld.

Skuld kjem når me gjer noko gale. Skuld er å ta ansvaret sitt på alvor, er Linns utgangspunkt. Skuld er ein moralsk vegvisar, seier ho. Men me må ikkje blanda skuld og dårleg samvit, for det siste er berre ei kjensle, meiner ho. «Å fokusere på dårleg samvit kan føre til at vi ikkje tek på oss ansvar, fordi vi kjenner etter for mykje.» Ho ber oss gjerne sjå til barna, dei er veldig opptekne av kven si skuld det er, og har ei meir knallhard forståing av rettferd enn me vaksne, seier Linn Ullmann. 

Ho er skeptisk til eit terapifiksert samfunn der me høyrer at dersom me fjernar skuld, så får me det betre. Skuld treng ikkje å vera destruktivt, og alt treng ikkje å vera psykiatri, seier Ullmann, og kjem med følgjande døme: «Ta mellommenneskelege relasjona: I staden for å seie «Eg krenkte deg, eg øydela noko i deg. Det tek eg ansvar for», seier vi «Du må skjøne meg, eg var ein annan då eg gjorde det, eg visste ikkje kva eg gjorde. Eg var sint og var eigentleg lei meg». Vi skaper oss nye identitetar. Det relativiserer moralen.»

Ullmann trur at det at skulda vert erkjend og ansvaret vert plassert, er forløysande. Når intervjuaren Eskil Skjeldal nemner at skuld òg er eit religiøst omgrep, og at me har skuld overfor ein Gud, og om ho kjenner seg att i dette, er ho kontant: «Nei, der går grensa. Eg aksepterer ikkje at vi er fødde med skuld. Det er handlingane våre som skaper skuld.»

Sjølv har ho skrive romanar som handlar om skuld, makt, ansvar, forsoning og tilgjeving. Dette er viktig for henne og ho fortel at coaching-samfunnet gjer henne deprimert. Som forfattar freistar ho å grave under det me tek for gjeve, til dømes at skuld må fjernast. Ho kjem inn på Anders Behring Breivik og fortel at skuld er ei komplisert forteljing. «Eg freistar å syne fleire forklaringar, og at det ikkje alltid er ei klausal årsakssamanheng. Eg trur at det er uendelege variasjonar av hendingar og handlingar som verkar inn: Frå det psykiatriske til det guddomlege, frå det trivielle til det burleske og gruelege. Difor er skuld vanskeleg, for vi kan ikkje alltid seie at «der er årsaka», eller «du er årsaka». 

Samtidig erkjenner ho at skuld òg kan vera svært enkelt. «Eg trur difor at Noreg hadde kollapsa om Breivik hadde vorte dømd utilrekneleg. Den openberre skulda ville ha fordufta.»

Linn Ullmann er ein forfattar verd å lesa; om du ennå ikkje har starta på hennar forfattarskap, så har du noko å gleda deg til.

D63/4

Lausdriftsfjøset

Det var eit år eg blei spurt av Sølvberget bibliotek og kulturhus om å utarbeida ein forprosjektrapport til ei utstilling som fekk namnet «Kalvedans». Dette skulle vera ei utstilling med kunst, kulturhistorie, samfunnsengasjement og framtidsspørsmål, presentert i ei opplevingsutstilling om kyr. På same tid skulle «Kalvedans» vera eit kunstprosjekt som stiller etiske og filosofiske spørsmål. Det var Henrikke Garpestad Borch som hadde ideen. Av fleire grunnar blei utstillinga aldri noko av, men den kom til meg igjen i dag, fordi eg som del av arbeidet med å finna stoff til rapporten kom borti notata frå ei doktorgradsavhandlinga av Lars Christian Risan som fekk namnet «Hva er ei ku?», med undertittel «Norsk Rødt Fe som teknovitenskap og naturkultur». 

Norsk Rødt Fe er namnet på den norske kombinasjonskua – avla for å produsera både mjølk og kjøt – og ei verkeleg suksesshistorie som innfridde arbeidarpartistatens distriktspolitiske og strukturnasjonalistiske forventningar, les me i introduksjonen i Risan si avhandling. Eitt av føremåla med avhandlinga hans var å undersøkja Norsk Rødt Fe som ei urein blanding av teknologi, vitskap, kultur og natur. Som ein del av prosjektet reiste Risan til Jæren for å sjå korleis kyrne hadde det i dei nye lausdriftsfjøsa.

I den nye dyrevernmeldinga som kom i 2002, heitte det at alle nye fjøs skal vera lausdriftsfjøs. Risan skriv om korleis jærbøndene måtte bli kjent med kyrne på ein heilt annan måte i lausdriftsfjøs. Dei byrja å skilja dyra frå kvarandre på korleis dei oppførte seg i staden for kor dei var plasserte. Personlegdom oppsto som eit fenomen. Lausdriftsfjøset gav dyra eit rom der dei kunna oppføra seg på ein heilt annan måte enn det dei kunne før. Det sosiale livet i fjøset utvikla seg også etter at dei fekk lausdriftsfjøs. Dyra etablerte rangordningar mellom seg, nokon dyr blir gode, andre mobbeofre. Dyra blei rolegare då dei blei flytta inn i lausdriftsfjøs, og dei blei meir fortrulege, ifølgje bøndene. Då dei stod bundne i båsfjøset, kunne dei ikkje flytta seg når noko verka truande. I lausdriftsfjøset kan dei berre gå unna, og det gjer dei trygge, meir sjølvsikre. For Risan var det eit mål i gå i møte det han kallar «den urbane dyrevernretorikken», som hevdar at teknologi «framandgjer» dyr og dyrehald. Med avhandlinga si meinte han å ha motprova denne retorikken. Som han skriv:

«Fjøsteknologien er med å kontrollere dyrene, men den «objektiviserer» dem ikke. Snarere motsatt: den subjektiviserer den. Den er (i forhold til gammeldagse båsfjøs) et framskritt for dyreverket, for den gir dyrene litt av deres subjektivitet og handlekraft tilbake. Samtidig bruker denne teknologien dyrenes subjektive, aktive medvirkning til (potensielt) å øke produksjonen.»

Du kan lesa meir om avhandlinga til Lars Christian Risan i Apollon.

D62/80-84