Det skrivande folket

Det er ikkje ofte eg gir rom for tekstar frå den same personen på bloggen, og i alle fall ikkje to veker etter kvarandre! Men det opnar eg opp for i dag, her eg sit på den spanske solkysten, som for tida har i seg vel så mykje Costa del Rain! Blogg blir det uansett, ferie eller ei.

            Men altså, sist veke var eg innom Gudmund Hernes og artikkelen hans om det medievridde samfunnet, som framleis er på pensumlistene, 40 år etter at den sto på trykk for første gong.

            Denne gongen forbarmar Hernes seg over alle som er blitt skribentar dei siste førti åra, for det er som kjend ein av dei tydlegaste endringane i informasjonssamfunnet vårt: internett og tastaturet har demokratisert skrivinga, som han innleier i si faste spalte i Morgenbladet som han hadde ein periode. Gjennom eit langt liv som skrivande, har Hernes samla seg tips til andre skrivande, og dei skal eg servera til deg som les bloggen i dag. Det er snakk om tips til skribentar som vil hjelpa lesarane sine, for det er vel eit poeng med at me skriv, at det skal nå fram til ein lesar? Hernes sine tips, i min nynorske språkdrakt:

1.      Ha noko å seie er første tips. Har du mykje på hjartet, må du velja ut det som er interessant og relevant. Og for all del hald kjeft, viss du ikkje har noko å seie!

2.      Ikkje få det rett – få det ned, så sørger du for klar disposisjon og perfekte formuleringar etter kvart. Skaff deg ein frist, viss du ikkje har ein.

3.      Stem lyren! Bli inspirert av noko som er godt skrive. Hernes sin helt er Kristian Elster d.y. og hans litteraturhistorie.

4.      Bygg vokabularet! Ord er som klede – dei kan framheva eller tilhylla tanken. Ord utan tanke bak er som klede utan keisar.

5.      Skriving er omskriving. Det er berre Knausgård som er Knausgård, me andre må retta og revidera, særleg viktig er å ta ein pause før siste versjon.

6.      Jo kortare, jo betre! Skriv alltid meir enn det er plass til, og kutt etterpå. Bruk aldri eit langt ord der eit kort ord vil gjera susen, som Bertrand Russell sa.

7.      Jo enklare, jo betre! Verken du eller lesaren blir klokare av å pranga med store ord og jålete uttrykk.

8.      Drep elsklingane dine! Stryk formuleringa du er særleg glad i.

9.      La forma teikna tankerekka! Kapittel, titlar og avsnitt synes lesaren kor du er på veg, at du har ein bydande argumentasjon.

10.  Ein god metafor er verd tusen ord, ei god samanlikning eit halvt tusen, ein klisjé minus 100!

11.  Lær frå retorikken, som gir deg det stilistiske verktøyet: Alliterasjon og antitese, repetisjon og inversjon, rim og rytme og puls.

12.  Slutt med starten! Gjer gjerne som Ernest Hemingway, som slutta kvar dag med nokre stikkord for det han skulle starta med dagen etter. Skriv også gjerne fleire tekstar på ein gong, då kan du halda fram med ein annan når du har køyrt deg fast med den første. Det undermedvite jobbar for deg!

Og kanskje viktigast av alt, seier Gudmund Hernes, set punktum når du ikkje har meir å seie.

God skriving!

D124/75

Det medievridde samfunnet

Nokon gong kjem det bøker og tidsskriftartiklar som blir ståande som referanseverk i årevis. Eg har tatt vare på ein slik, og eg trur den må ha vore pensum då eg studerte på medielinja i Volda på 1980-talet. Den var skriven av professor i sosiologi, Gudmund Hernes (som mange også vil kjenna som politikar) og sto i tidsskriftet Samtiden i 1977. «Det media-vridde samfunn» var namnet på artikkelen. Eg fekk lyst å dukka ned i den og skriva litt om den her, fordi på den tida som har gått sidan 1977 – heile 40 år! – så har jo ikkje utviklinga akkurat blitt reservert, tvert imot. For det Hernes diskuterer i artikkelen, er overgangen frå eit informasjonsfattig til eit informasjonsrikt samfunn, og korleis dette har endra dei samfunnsmessige omgjevnadane på grunnleggjande vis, korleis det endra måten me og institusjonane våre fungerer på. 

            Det som skjer i eit informasjonsrikt samfunn, seier Hernes, er at det blir underskot på merksemd. Dermed vil kvart program (han tok utgangspunkt i fjernsynet) leggja vekt på å fanga merksemda. Dette skjer på følgjande måte:

1.  Tilspissing. Sendetida er avgrensa; ein må koma til poenget, gjerne med ein kvessa hovudbodskap. 
2.  Forenkling. Mindre komplekse bodskap, innskrenka nyanseringa. Det innvikla blir framstilt enkelt og konsist.
3. Polarisering. Enkle og motstridande standpunkt fordriv den prøvande haldninga eller den tvilande oppfatninga. 
4.  Intensivering. Heftig utbrot får meir merksemd enn eit sindig innlegg.
5.  Konkretisering. Det er lettare å presentera særskilte forhold i staden for analysen av det allmenne.

Hernes tar så med seg desse punkta vidare i ei drøfting av samfunnspolitiske verknadar måten media fungerer på i det informasjonsrike samfunn, og avgrensar seg til fire forhold. For det første tar han tak i kva det betyr for kva saker som blir politiske tema (stikkord: «ad-hoc-isme). For det andre korleis saker kan gjerast til politiske tema (stikkord: «gateteater»). Som eit tredje punkt tar han opp presset politikarane blir utsette for frå media når dei skal ta standpunkt til alle sakene som kjem rekande (stikkord: «billedføde»). Det fjerde spørsmålet handlar om media aukar eller reduserer avstanden mellom dei som er rike og fattige på modellar til å gripa verda med (stikkord: «informasjonskløft»).

            Så har det altså gått førti år sidan denne artikkelen sto på trykk, og den seier oss framleis noko vesentleg om kva som gjer at media framleis vinklar sakene slik dei gjer. Endå fleire medium konkurrerer om merksemda vår, og informasjonskløfta er blitt endå breiare. Så brei at nokon no med overlegg meiner at den uopplyste allmuen ikkje bør få lov å driva demokrati. 

          Hernes oppsummerer artikkelen sin slik:

«Det informasjonsrike samfunn har gitt en overflod på data, men det betyr et underskudd på oppmerksomhet og vurderingstid. De som er rike på modeller, kan filtrere, sile ut og konsentrere relevante opplysninger, og modifisere sine forståelsesrammer i lys av ny informasjon. I en tid da innslaget av vikarierende erfaring øker og det samme skjer med konkurransen om oppmerksomheten, blir likheten i fordeling av virkelighetsmodeller av sentral betydning. Men det betyr også at den modell mediafolkene har av sin egen virksomhet og dens virkning på oppfostring, politikk og sosial ulikhet i meget stor grad vil påvirke hvordan media faktisk fungerer.»

PS: Eit raskt søk på Google, fortel meg at Hernes sin artikkel framleis er pensum for elevar som vil studera mediekunnskap!

D123/145-148